موضوع: موسیقی کلیسایی روسیه
کلیسای ارتدوکس روسیه همواره به عنوان یکی از ستونهای اصلی شکلگیری هویت، فرهنگ و هنر در پهنه این سرزمین شناخته میشود. هنگامی که قدم به یک کلیسای ارتدوکس روسی (Храм) میگذارید، نخستین چیزی که روح شما را تسخیر میکند، هماهنگی شگفتانگیز معماری، نقاشیهای دیواری مذهبی یا همان شمایلها (Иконы) و طنین سحرآمیز آواهایی است که بدون همراهی هیچگونه ساز موسیقی در فضا میپیچند. این موسیقی، که به موسیقی روحانی یا کلیسایی روسیه (Духовная музыка) معروف است، یکی از غنیترین و عمیقترین سنتهای آوازی در جهان به شمار میرود.
در این مقاله تخصصی، قصد داریم به اعماق تاریخ، الهیات و ساختار هنری موسیقی کلیسایی روسیه سفر کنیم. اگر به زبان روسی، تاریخ این کشور و درک عمیقتر از «روح روسی» (Русская душа) علاقهمند هستید، این مقاله دریچهای نو به روی دیدگاههای فرهنگی شما خواهد گشود.
ریشههای تاریخی: از بیزانس تا کییف باستان
آغاز موسیقی کلیسایی روسیه با پذیرش رسمی مسیحیت توسط شاهزاده ولادیمیر کبیر در سال ۹۸۸ میلادی پیوند خورده است. با ورود مسیحیت ارتدوکس از امپراتوری بیزانس به قلمرو روسِ کییفی (Киевская Русь)، سنتهای موسیقی کلیسایی یونانی نیز وارد این سرزمین شد. با این حال، روسها به سرعت این موسیقی را با ویژگیهای بومی و ترانههای محلی خود تطبیق دادند.
نخستین فرم این موسیقی، «سرود زنامنی» (Знаменное пение) نام داشت. واژه «زنامنی» از ریشه کلمه «زنامیا» (Знамя) به معنای نشانه یا علامت گرفته شده است. دلیل این نامگذاری، خط نتنویسی خاصی بود که در آن زمان استفاده میشد. در این سیستم، به جای نتهای امروزی، از علائم خاصی به نام «کریوکی» (Крюки) به معنای قلابها استفاده میکردند که زیر یا بالای متون مقدس نوشته میشدند تا زیروبمی و کشش صدا را به خواننده نشان دهند.
ویژگیهای سرود زنامنی
- تکصدایی (Monophony): تمام اعضای گروه کر یک خط ملودی واحد را بدون هیچگونه هارمونی یا چندصدایی همخوانی میکردند.
- آرامش و وقار غایی: ملودیها بسیار روان، بدون جهشهای ناگهانی و با ضربآهنگی آرام اجرا میشدند تا ذهن نمازگزاران را از امور مادی دنیا منحرف کرده و به تفکر وا دارند.
- عدم وابستگی به ریتمهای رقصگونه: ریتم کاملاً تابع هجاهای متن مقدس به زبان اسلاوی باستان (Старославянский язык) بود.
انقلاب چندصدایی و تاثیر اروپای غربی
تا قرن هفدهم میلادی، موسیقی کلیسایی روسیه همچنان تکصدایی باقی ماند. اما با آغاز اصلاحات مذهبی و فرهنگی و نزدیکی بیشتر روسیه به اروپای غربی، سبک جدیدی به نام «سرود پار crappy» یا «پارِتسنویه پِنیه» (Партесное пение) ظهور کرد. این واژه از کلمه لاتین Partes به معنای بخشها یا صداهای مختلف گرفته شده است.
این سبک جدید، سیستم چندصدایی (Polyphony) را وارد کلیسای روسیه کرد. این تغییر ابتدا با مخالفت شدید سنتگرایان روبهرو شد، زیرا آنها معتقد بودند چندصدایی تمرکز بر متن مقدس را کاهش میدهد. اما زیبایی خیرهکننده هارمونیهای جدید به سرعت جای خود را باز کرد. در این دوران، آهنگسازان روس به ایتالیا و آلمان اعزام شدند تا اصول کنترپوان و هارمونی غربی را بیاموزند و آن را با اصالت ملودیهای روسی ترکیب کنند.
عصر طلایی: از بورتنیانسکی تا راخمانینف
در قرن هجدهم و نوزدهم، موسیقی کلیسایی روسیه به اوج شکوفایی هنری خود رسید. دیمیتری بورتنیانسکی (Дмитрий Бортнянский) که اغلب از او به عنوان «پالسترینای روسیه» یاد میشود، آثاری نوشت که استانداردهای جدیدی از ظرافت و هارمونی را در موسیقی مذهبی تعریف کرد.
در اواخر قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم، آهنگسازان بزرگ موسیقی کلاسیک روسیه مانند پیوتر ایلیچ چایکوفسکی (Пётр Ильич Чайковский) و سرگی راخمانینف (Сергей Рахманинов) توجه خود را به موسیقی مذهبی معطوف کردند. اثر جاودانه راخمانینف به نام «نماز شامگاهی» یا «بیدارباش تمامشب» (Всенощное бдение) که در سال ۱۹۱۵ تصنیف شد، به عنوان قله موسیقی کرال مذهبی جهان شناخته میشود. راخمانینف در این اثر توانست به زیبایی هرچه تمامتر، روح سرودهای قدیمی زنامنی را در قالب هارمونیهای مدرن و غنی قرن بیستم زنده کند.
چرا در کلیسای ارتدوکس روسیه از ساز استفاده نمیشود؟
یکی از تفاوتهای اساسی میان کلیسای ارتدوکس شرقی (به ویژه ارتدوکس روسی) و کلیساهای کاتولیک و پروتستان غربی، ممنوعیت مطلق استفاده از سازهای موسیقی مانند ارگ (Орган) در طول مراسم لیتورگی (Литургия) است. موسیقی در کلیسای ارتدوکس صرفاً به صورت آکاپلا (А капелла) یعنی آواز بدون همراهی ساز اجرا میشود.
الهیات ارتدوکس بر این باور است که حنجره و صدای انسان، کاملترین و زیباترین سازی است که توسط خداوند خلق شده است. سازهای ساخته دست بشر بیجان هستند و نمیتوانند کلمات مقدس و نیایشهای قلبی را درک یا بیان کنند. بنابراین، تنها صدای زنده انسان شایستگی آن را دارد که در پیشگاه خداوند به ستایش بپردازد.
نقش منحصربهفرد صدای باس عمیق (Бас-профундо)
یکی از شاخصترین ویژگیهای صوتی کر کلیسایی روسیه، حضور خوانندگانی با صدای بسیار بم به نام «باس-پروفوندو» (Бас-профундо) یا در اصطلاح روسی «اکتاویست» (Октавист) است. این خوانندگان قادرند نتهایی را در اکتاوهای بسیار پایین اجرا کنند که فرکانس آنها به مرز شنوایی انسان نزدیک است.
صدای این خوانندگان لرزش و عمق بینظیری به سرودهای مذهبی میبخشد و گویی نمادی از صدای زمین، ابدیت و عظمت الهی است. این ویژگی صوتی متمایز، موسیقی کرال روسی را از سایر سنتهای کرال جهان متمایز میسازد.
خلاصهای از سیر تحول موسیقی کلیسایی روسیه
برای درک بهتر فرآیند تاریخی این هنر ارزشمند، جدول زیر دورههای اصلی و ویژگیهای هر دوره را نشان میدهد:
| دوران تاریخی | سبک یا ژانر اصلی | ویژگیهای برجسته | چهرهها یا نمونههای شاخص |
|---|---|---|---|
| قرن ۱۰ تا ۱۷ میلادی | سرود زنامنی (Знаменное пение) | تکصدایی، آرام، نتنویسی با سیستم کریوکی | راهبان صومعهها |
| قرن ۱۷ و ۱۸ میلادی | سرود پارِتسنویه (Партесное пение) | ورود چندصدایی، تاثیرپذیری از موسیقی غرب | نیکولای دیلتسکی |
| قرن ۱۸ و ۱۹ میلادی | کلاسیک مذهبی | تلفیق هارمونی ایتالیایی با هویت روسی | دیمیتری بورتنیانسکی |
| اواخر قرن ۱۹ و اوایل ۲۰ | رنسانس ملی و رمانتیک | بازگشت به ریشههای باستانی با هارمونیهای غنی | سرگی راخمانینف، چایکوفسکی |
جمعبندی
موسیقی کلیسایی روسیه فراتر از یک سبک موسیقایی، تجلیگاه روح، ایمان و تاریخ پرفرازونشیب مردم روسیه است. این موسیقی از ملودیهای ساده و تکصدایی بیزانس آغاز شد، از فیلتر چندصدایی اروپایی عبور کرد و در نهایت به شاهکارهای بیبدیل کرال قرن بیستم دست یافت. امروزه، گوش سپردن به آثار مذهبی آهنگسازانی چون راخمانینف، نه تنها یک تجربه معنوی عمیق، بلکه کلیدی برای درک عمیقتر زبان، ادبیات و فرهنگ کلاسیک روسیه است.
نویسنده و تهیهکننده: محمدمهدی روبین
Russian Learning
نظرات
ارسال یک نظر