موضوع: موسیقی بالالایکا و فرهنگ عامه روسیه
در میان تمامی نمادهای فرهنگی و هنری کشور روسیه، شاید هیچ ابزاری به اندازه ساز «بالالایکا» (Балалайка) نتواند عصاره روح، تاریخ و پیچیدگیهای روانشناختی مردم این سرزمین را منعکس کند. این ساز زهی مضرابی با بدنه مثلثیشکل و صدای زنگدار و منحصربهفرد خود، نهتنها یک ابزار موسیقی، بلکه پنجرهای به سوی فرهنگ عامه (Фольклор)، تاریخ پرفرازونشیب و زبان روسی است. برای علاقهمندان به زبان و مطالعات روسیه، شناخت بالالایکا کلید درک بسیاری از ضربالمثلها، آیینهای سنتی و ادبیات فولکلوریک این کشور محسوب میشود.
در این مقاله مفصل، به بررسی ریشهشناختی، تاریخچه تحول، نقش اجتماعی سكوموروخها (خنیاگران دورهگرد)، دستهبندی انواع بالالایکا و بازپخش آن در زبان و ادبیات شفاهی روسیه خواهیم پرداخت.
ریشهشناسی و مفهوم واژه بالالایکا в زبان روسی
از منظر زبانشناختی، واژه «بالالایکا» (Балалайка) ریشه در زبان عامیانه و واژگان توصیفی قدیمی روسی دارد. پژوهشگران زبانشناسی تاریخی بر این باورند که این نام از فعلهای قدیمی مانند «بالاکات» (Балакать) به معنای گپ زدن و پُرحرفی کردن، یا «بالاگوریت» (Балагурить) به معنای شوخی کردن و مزهپراکنی گرفته شده است.
این ارتباط واژگانی نشان میدهد که بالالایکا از همان ابتدا سازی برای گفتگوهای دوستانه، مجالس شادی، نقل داستانهای عامیانه و ایجاد فضایی صمیمی بوده است. طنین صدای این ساز، لحنی شبیه به پچپچ، خنده یا زمزمههای روزمره مردم عادی داشت و همین امر آن را از سازهای رسمی یا مذهبی کلیسای ارتدکس مجزا میکرد.
خاستگاه تاریخی و دوران سرکوب: از روستاییان تا سکوموروخها
نخستین اشارههای متنی ثبتشده به ساز بالالایکا در اسناد تاریخی روسیه به اواخر قرن هفدهم میلادی (حدود سال ۱۶۸۸) بازمیگردد. در این اسناد آمده است که دو دهقان به دلیل نواختن بالالایکا و خواندن ترانههای عامیانه توسط مأموران حکومتی بازداشت شدند. این حادثه نشاندهنده تقابل دیرینه هنر عامه با قدرت رسمی در روسیه آن دوران است.
پیش از پیدایش بالالایکا به شکل امروزی، هنرمندان دورهگردی به نام «سكوموروخ» (Скоморох - در جمع: Скоморохи) در سراسر روسیه میگشتند. سکوموروخها خنیاگران، دلقکان و بازیگرانی بودند که با نواختن سازهایی چون «دومرا» (Домра) و «گودوک» (Гудок)، ترانههای انتقادی، طنزآمیز و حماسی میخواندند. کلیسای ارتدکس و حکومت تزاری، این فعالیتها را شیطانی و مخرب میدانستند.
در سال ۱۶۴۸ میلادی، تزار آلکسی میخائیلوویچ (Царь Алексей Михайлович) فرمان مشهور خود را مبنی بر ممنوعیت کامل موسیقی عامیانه و سوزاندن تمام سازهای سنتی صادر کرد. در این دوران، بسیاری از سازهای کهن نابود شدند، اما دهقانان روس با سادهسازی ساختار سازها، بالالایکا را جایگزین کردند. بدنه مثلثی بالالایکا به این دلیل شکل گرفت که ساخت آن با چند تکه چوب ساده در کلبههای روستایی (Изба) بسیار آسانتر از ساخت بدنههای گرد و پیچیده بود.
نوزایی بالالایکا: نقش واسیلی اندریف در تحول هنر ملی
تا اواسط قرن نوزدهم، بالالایکا یک ساز کاملاً روستایی و غیرحرفهای باقی ماند که روش کوک و ساخت مشخصی نداشت. تحول بنیادین این ساز در دهه ۱۸۸۰ میلادی توسط یک موسیقیدان و پژوهشگر برجسته به نام «واسیلی واسیلیویچ اندریف» (Василий Васильевич Андреев) رخ داد.
اندریف با همکاری سازسازان حرفهای، ساختار بالالایکا را استانداردسازی کرد، پردهبندی آن را بهبود بخشید و انواعی از آن را در اندازههای مختلف برای تولید صداهای گوناگون طراحی نمود. او با تأسیس «اولین اورکستر بزرگ روسیه» (Великорусский оркестр)، بالالایکا را از سالنهای روستایی به مجللترین تالارهای کنسرت سنپترزبورگ، پاریس و لندن برد و تحسین جهانیان را برانگیخت.
انواع ساز بالالایکا در اورکستر سنتی روسیه
امروزه بالالایکا در قالب یک خانواده از سازها با ابعاد و بازههای صوتی مختلف شناخته میشود. این خانواده ارکستری شامل پنج عضو اصلی است که در جدول زیر مشخصات آنها آورده شده است:
| نام ساز (به روسی) | آوانویسی و ترجمه | نقش در ارکستر | نحوه کوک استاندارد |
|---|---|---|---|
| Балалайка прима | بالالایکا پریما (Prima) | ساز تکنواز (سولو) و ملودی اصلی | Ми - Ми - Ля (می - می - لا) |
| Балалайка секунда | بالالایکا سکوندا (Secunda) | همراهی آکوردی و ریتمیک | Ля - Ля - Ре (لا - لا - رِ) |
| Балалайка альт | بالالایکا آلتو (Alto) | تکمیل هارمونی در بخش میانی | Ми - Ми - Ля (یک اکتاو پایینتر) |
| Балалайка бас | بالالایکا باس (Bass) | ایجاد خط باس و پایه آکوردها | Ми - Ля - Ре (می - لا - رِ) |
| Балалайка контрабас | بالالایکا کنترباس (Contrabass) | بزرگترین ساز، بمترین بخش صوتی | Ми - Ля - Ре (یک اکتاو پایینتر) |
بالالایکا در فولکلور و ادبیات شفاهی: چاستوشکا و ضربالمثلها
بالالایکا پیوندی جدانشدنی با فرمهای مختلف ادبیات شفاهی روسیه دارد. یکی از مهمترین قالبهای شعر و موسیقی عامیانه که همواره با بالالایکا همراه است، «چاستوشکا» (Частушка) نام دارد. چاستوشکا دوبیتیهای کوتاه، موزون، طنزآمیز و گاه انتقادی است که با ریتمی سریع و تکنیک مضرابزنی خاص بالالایکا یعنی «بریاسانیه» (Бряцание) اجرا میشود.
تکنیک «بریاسانیه» به معنای ضربه زدن سریع انگشت اشاره روی تمام سیمهاست که صدایی پرحجم و پرانرژی تولید میکند و حاضران را به رقص سنتی روس («پلیاسکا» - Пляска) وا میدارد.
همچنین، حضور بالالایکا در ضربالمثلهای روسی نشاندهنده جایگاه اجتماعی آن است. چند نمونه از این مثلها عبارتند از:
- «Своя балалайка, хоть и не струнная, а поёт» (بالالایکا و ساز خود انسان، حتی اگر سیم نداشته باشد، باز هم میخواند - کنایه از ارزشمند بودن داشتههای خویش).
- «На словах — как на балалайке» (در کلام مانند بالالایکا مینوازد - کنایه از افراد پرحرف یا کسانی که وعدههای توخالی و زیبا میدهند).
دوگانگی روح روسی в صدای بالالایکا
در فرهنگ روسیه مفهوم مهمی به نام «روح روسی» (Русская душа) وجود دارد که با دوگانگی اندوه عمیق و شادی بیحدومرز شناخته میشود. بالالایکا دقیقاً توانایی بازآفرینی این دو حس متضاد را دارد. این ساز میتواند در یک لحظه نغمهای سوزناک و محزون (Тоска) را بنوازد که یادآور زمستانهای طولانی و سختیهای زندگی دهقانی است، و در لحظهای دیگر به ریتمی پرشور، شاد و سرکش (Разгулье) تبدیل شود.
جمعبندی
بالالایکا فراتر از یک ساز چوبی سه سیم، شناسنامه صوتی و نماد پایداری فرهنگ عامه روسیه در برابر تغییرات تاریخی است. این ساز که از کلبههای محقر روستایی و سرکوبهای قرن هفدهم آغاز شد، به لطف تلاشهای هنرمندانی چون واسیلی اندریف به صحنههای جهانی راه یافت. برای فراگیران زبان روسی، شناخت بالالایکا و اصطلاحات مربوط به آن، گامی ارزشمند در جهت درک عمیقتر ادبیات، فولکلور و روانشناسی فرهنگی مردم روسیه به شمار میرود.
نویسنده و تهیهکننده: محمدمهدی روبین
Russian Learning
نظرات
ارسال یک نظر