موضوع: موسیقی سنتی روسیه
مقدمه: صدایی از اعماق روح روسی
موسیقی سنتی روسیه (Русская народная музыка) تنها یک هنر شنیداری نیست، بلکه پنجرهای است به گسترۀ بیکران پهناورترین کشور جهان و فهم آنچهکه نویسندگان بزرگ روس آن را «روح روسی» (Русская душа) مینامند. برای علاقهمندان به زبان و فرهنگ روسیه، درک موسیقی فولکلور این کشور گامی ضروری در مسیر تحلیل زبانشناختی و مردمشناختی جامعه روس است. نغمههای سنتی روسیه، از سوز سرما در دل زمستانهای سیبری تا جشنهای سرشار از شور و حرکت در بهار، همگی منعکسکننده تاریخ، باورها و شیوه زیست مردمی هستند که سدهها با طبیعت سختگیر خویش خلوت کردهاند.
ریشههای تاریخی و اساطیری موسیقی فولکلور در روسیه
تاریخ موسیقی سنتی روسیه به دوران پیش از مسیحیت و باورهای پاگانیستی (کفرکیشی) اقوام اسلاو بازمیگردد. در آن دوران، موسیقی ابزاری برای ارتباط با نیروهای طبیعی، طلب باران، درو محصول و برگزاری آیینهای گذر (مانند تولد، ازدواج و مرگ) بود. این سرودها را «آوازهای آیینی» (Обрядовые песни) مینامیدند.
نقش کلیدی «اسکوموروخها» در حفظ فرهنگ شفاهی
پس از گرویدن کیِف به مسیحیت در سال ۹۸۸ میلادی، کلیسای ارتدکس موسیقی سازی را به دلیل پیوندش با آیینهای غیرمسیحی ممنوع کرد و تنها آوازهای مذهبیِ بدون ساز (Знаменный распев) را مجاز دانست. در این میان، گروهی از نوازندگان، بازیگران و مطربهای دورهگرد به نام «اسکوموروخ» (Скоморохи) نقش حیاتی در حفظ و انتقال موسیقی عامیانه ایفا کردند.
اسکوموروخها با طنز، ترانههای انتقادی و اجرای سازهای سنتی، سرگرمیبخش مردم در روستاها و شهرها بودند. اگرچه در سده هفدهم میلادی به دستور تزار الکسی میخایلوویچ، فعالیت آنها بهشدت سرکوب و سازهایشان سوزانده شد، اما میراث آنها در حافظه جمعی مردم روسیه باقی ماند.
گونههای اصلی موسیقی سنتی روسیه
موسیقی فولکلور روسیه بسیار تنوعپذیر است و بر اساس محتوا، ریتم و کارکرد اجتماعی به بخشهای متعددی تقسیم میشود:
۱. بيلینا (Былина)؛ حماسههای منظوم سنتی
«بیلینا» نوعی شعر حماسی و آوازی است که داستانهای پهلوانان اساطیری روسیه به نام «بوگاتیر» (Богатырь) مانند ایلیا مورومتس (Илья Муромец) یا حوادث تاریخی را روایت میکند. این حماسهها معمولاً بدون همراهی ساز یا تنها با ساز «گوسلی» و با ریتمی آرام و روایی خوانده میشدند.
۲. چاستوشکا (Частушка)؛ اشعار طنز و بداهه
در نقطه مقابل بیلینا، «چاستوشکا» قرار دارد. چاستوشکا ترانههای کوتاه، چهاربیتی، بسیار سریع و ریتمیک هستند که موضوعاتی روزمره، عاشقانه یا شوخطبعانه دارند. این قالب آوازی معمولاً با آکاردئون روسی یا بالالایکا همراهی میشود و هنوز هم در جشنهای روستایی محبوبیت دارد.
۳. خورُووُد (Хоровод)؛ رقص-آوازهای دایرهای
«خوروود» یکی از قدیمیترین آیینهای ترکیبی اسلاوی است که همزمان رقص، بازی و آواز را در بر میگیرد. شرکتکنندگان دست یکدیگر را میگیرند و به شکل دایره حرکت میکنند. حرکت دایرهای نمادی از خورشید و تجدید حیات طبیعت بود.
۴. آوازهای غنایی (Лирические песни)
این آوازها منعکسکننده غم، تنهایی، دلتنگی برای وطن و عشقهای نافرجام هستند. سرعت اجرای آنها کند است و ملودیهای کشیده و پرفرازونشیبی دارند که اجرای آنها نیازمند قدرت آوازی بالا است.
سازهای شاخص در موسیقی سنتی روسیه
موسیقی سازی روسیه دارای هویت بصری و صوتی کاملاً منحصربهفردی است. سازهای سنتی روسها اغلب از چوب، استخوان و مواد طبیعی بومی ساخته میشدند.
بالالایکا (Балалайка)؛ نماد ملی موسیقی روسیه
بالالایکا شناختهشدهترین ساز زهی روسیه است که با کاسه طنینانداز مثلثیشکل و سه سیم خود شناخته میشود. صدای این ساز شفاف، تیز و بسیار پرانرژی است. بالالایکا در اندازههای مختلف، از پیکولو تا کنترباس ساخته میشود.
گوسلی (Гусли)؛ کهنترین ساز زهی اسلاوها
گوسلی سازی شبیه به سنتور یا قانون است که با انگشتان نواخته میشود. این ساز ریشه در قرون وسطی دارد و در داستانهای عامیانه روسیه همیشه همراه شخصیتهای گوینده داستانها است.
بایان (Баян) و گارمون (Гармонь)
بایان نوعی آکاردئون دکمهای روسی است که در سده ۱۹ و ۲۰ میلادی جایگاه ویژهای در فولکلور روسیه پیدا کرد. صدای غنی و توانایی اجرای آکوردهای پیچیده، بایان را به ارگنِ کوچکِ موسیقی عامیانه تبدیل کرده است.
| نام ساز (فارسی) | نام ساز (خط روسی) | نوع ساز | ویژگی کوتاه |
|---|---|---|---|
| بالالایکا | Балалайка | زهی زخمهای | دارای کاسه مثلثی و ۳ سیم؛ نماد اصلی فولکلور روس. |
| گوسلی | Гусли | زهی مطلق | قدیمیترین ساز اسلاوی با صدایی آرامیبخش و رویایی. |
| بایان | Баян | بادی شستیدار (آکاردئون) | دارای دکمه به جای کلاف کلید؛ وسعت صوتی بسیار بالا. |
| ژالیکا | Жалейка | بادی نیانبانی/زبانه دار | ساختهشده از چوب یا نی با سر شیپوری از شاخ گاو. |
| ترشچوتکا | Трещотка | کوبهای | مجموعهای از صفحههای چوبی متصل به هم برای ایجاد ریتم. |
ویژگیهای ساختاری و موسیقایی
موسیقی سنتی روسیه از منظر تئوری موسیقی دارای ویژگیهای برجستهای است که آن را از موسیقی غرب اروپا متمایز میکند:
- پلیفونی روستایی (Подголосочная полифония): در این نوع چندصدایی، یک خواننده اصلی ملودی پایه را آغاز میکند و سایر خوانندگان بر اساس استعداد و بداههنوازی خود، خطوط آوازی موازی یا فرعی (Подголосок) را به آن میافزایند.
- گامهای مدال و تغییرات گام: موسیقی روس غالباً در گامهای کوچک (مینور) اجرا میشود، اما ناگهان به گامهای بزرگ (ماژور) تغییر مسیر میدهد که بیانگر نوسانات خلقی و عاطفی روح روس است.
- ارتباط تنگاتنگ با وزن زبان روسی: ریتم در ترانههای سنتی روسیه تا حد زیادی تابع تکیهها (Ударение) و هجاهای زبان روسی است.
تأثیر موسیقی سنتی بر آهنگسازان کلاسیک روسیه
در سده نوزدهم میلادی، آهنگسازان برجستهای چون میخائیل گلینکا (Михаیل Глинка) و گروه «پنجنفر» (Могучая кучка) شامل مودست موسورگسکی، نیکولای ریمسکی-کورساکوف و الکساندر بورودین، نغمههای سنتی و فولکلور را پایه و اساس موسیقی کلاسیک ملی روسیه قرار دادند.
پیوتر ایلیچ چایکوفسکی (Пётр Ильич Чайковский) نیز در موومان پایانی سمفونی شماره ۴ خود بهطور مستقیم از ترانه فولکلور معروف «در دشت یک درخت توس بود» (Во поле береза стояла) استفاده کرد. این پیوند باعث شد که موسیقی سنتی روسیه به تالارهای اپرا و کنسرتهای بینالمللی راه یابد.
جمعبندی
موسیقی سنتی روسیه نهتنها بخشی از تاریخ هنری این کشور، بلکه کلید فهم روانشناسی، ادبیات و زبان روسی است. شناخت گونههای آوازی مانند «بیلینا» و «چاستوشکا» و سازهایی چون «بالالایکا» و «گوسلی»، به زبانآموزان و پژوهشگران کمک میکند تا با لایههای عمیقتر فرهنگ روسیه ارتباط برقرار کنند. نغمههای سنتی روس، روایتگر صداقت، پیوند با طبیعت و پایداری مردمانی است که تاریخ خود را در قالب نوتها و ترانهها به یادگار گذاشتهاند.
نویسنده و تهیهکننده: محمدمهدی روبین
Russian Learning
هیچ نظری موجود نیست:
ارسال یک نظر