۱۴۰۵ مهر ۴, شنبه

کریسمس ارتدوکس در روسیه؛ تاریخچه، آیین‌ها و فرهنگ زنده

موضوع: کریسمس ارتدوکس در روسیه

تقویم زمستانی در روسیه با تمامی کشورهای غربی متفاوت است. برای بسیاری از علاقه‌مندان به زبان و فرهنگ روسی، این پرسش مطرح می‌شود که چرا با وجود سپری شدن ۲۵ دسامبر، جشن کریسمس در روسیه تا اوایل ماه ژانویه آغاز نمی‌شود؟ پاسخ این معما در عمق تاریخ، الهیات ارتدوکس و تقویم‌های کهن نهفته است. کریسمس ارتدوکس که در زبان روسی Рождество Христово (تلفظ: راژْدِستوو خِریستووِه) نامیده می‌شود، یکی از مهم‌ترین و معنوی‌ترین اعیاد در سراسر قلمرو فرهنگی ارتدوکس شرقی است.

در این مقاله جامع، به بررسی علل تاریخی اختلاف زمانی کریسمس ارتدوکس با کریسمس غربی، سنت‌های سفره شب کریسمس، آیین‌های عامیانه، و جایگاه این عید در جامعه امروز روسیه می‌پردازیم.

چرا کریسمس در روسیه در ۷ ژانویه جشن گرفته می‌شود؟

کلید درک زمان‌بندی کریسمس در روسیه، شناخت تفاوت میان دو تقویم است: تقویم ژولینی (Юлианский календарь) و تقویم گریگوری (Григорианский календарь).

کلیسای ارتدوکس روسیه (Русская Православная Церковь) همچنان از تقویم کهن ژولینی برای تعیین مناسبت‌های مذهبی خود استفاده می‌کند. این تقویم که به دستور ژولیوس سزار در سال ۴۶ پیش از میلاد تنظیم شده بود، با تقویم جدیدتر گریگوری (که در سال ۱۵۸۲ توسط پاپ گریگوری سیزدهم برای اصلاح خطای محاسبه سال معرفی شد) اختلاف زمانی دارد. در سده‌های بیستم و بیست‌ویکم، این اختلاف دقیقاً ۱۳ روز است.

پس از انقلاب ۱۹۱۷، حکومت بلشویکی در سال ۱۹۱۸ تقویم رسمی و کشوری روسیه را به گریگوری تغییر داد تا با اروپا هماهنگ شود؛ اما کلیسای ارتدوکس روسیه این تغییر را نپذیرفت و سنت‌های سنت‌گرایانه خود را حفظ کرد. از این رو، ۲۵ دسامبرِ تقویم ژولینی با ۷ ژانویه در تقویم رسمی و نوین برابر است.

شب کریسمس؛ آیین‌های سوچلینک (Сочельник)

عصر روز ۶ ژانویه، شب کریسمس یا در زبان روسی Рождественский сочельник (تلفظ: راژْدِستوِنسکی سوچِلنیک) نامیده می‌شود. نام این شب از واژه Сочиво (تلفظ: سوچیوو) گرفته شده است که نوعی غذای سنتی تهیه شده از گندم یا برنج پخته شده به همراه عسل، خشخاش و مغز دانه‌ها است.

امساک و روزه‌داری قبل از کریسمس

مؤمنان ارتدوکس پیش از کریسمس، یک دوره روزه‌داری ۴۰ روزه به نام Рождественский пост (پستِ راژْدِستوِنسکی) را سپری می‌کنند. در شب ۶ ژانویه، بر اساس سنت‌های دیرین، تا زمانی که نخستین ستاره در آسمان شب پدیدار نشود (به یاد ستاره بیت‌لحم که بشارت‌دهنده میلاد مسیح بود)، از خوردن غذا خودداری می‌کنند.

سفره ۱۲ غذا

پس از رؤیت نخستین ستاره (Первая звезда)، شام شب کریسمس سرو می‌شود. بر اساس سنت، این سفره شامل ۱۲ غذای بدون گوشت و لبنیات است که به یاد ۱۲ رسول حضرت عیسی (ع) تدارک دیده می‌شود. مهم‌ترین این غذاها عبارتند از:

  • Кутья (کوتیا): غذای اصلی و معنوی شامل گندم پخته، عسل، گردو و کشمش.
  • Взвар (وزوار): نوشیدنی سنتی و گرم تهیه شده از میوه‌های خشک و عسل.
  • پیرشکی‌های سبزیجات، سوپ بورشت بدون گوشت، و ماهی پخته.

مراسم مذهبی؛ نیایش شبانه در کلیساها

در نیمه‌شب ۶ به ۷ ژانویه، کلیساهای سراسر روسیه میزبان باکوه‌ترین مراسم مذهبی سال هستند. نیایش اصلی که Рождественская литургия (لیتورژی کریسمس) نام دارد، با شمع‌افروزی، سرودخوانی همسرایان کلیسا و عطر کندر همراه است.

بزرگ‌ترین و مهم‌ترین مراسم در کلیسای جامع مسیح منجی (Храм Христа Спасителя) در مسکو با حضور رهبر کلیسای ارتدوکس روسیه، عالی‌جناب پاتریارک مسکو و کل روسیه (Патриарх Московский и всея Руси)، مقامات کشوری و هزاران مؤمن برگزار می‌شود. این مراسم به‌صورت زنده از شبکه‌های سراسری روسیه پخش می‌گردد.

ایام سویاتکی (Святکی)؛ از سرودخوانی تا فال‌گیری سنتی

دوره ۱۲ روزه میان کریسمس (۷ ژانویه) تا عید تعمید مسیح یا کریِشِنیه (Крещение Господне در ۱۹ ژانویه)، Святки (تلفظ: سویاتکی) یا «روزهای مقدس» نامیده می‌شود. این دوران تلفیقی جذاب از باورهای مسیحی و آیین‌های پیش از مسیحیت (اسلاوی کهن) است.

۱. سنت کولادووانی (Колядование)

در این ایام، جوانان و کودکان لباس‌های سنتی یا نقاب بر چهره می‌گذارند، به در خانه همسایه‌ها می‌روند و سرودهای ویژه‌ای به نام Колядки (تلفظ: کولادکی) می‌خوانند. این سرودها در بردارنده آرزوی برکت، سلامتی و شادکامی برای صاحب‌خانه است و صاحب‌خانه نیز در پاسخ به آن‌ها شیرینی، نان یا پول اهدا می‌کند.

۲. فال‌گیری سنتی (Гадания)

با وجود مخالف کلیسا، فال‌گیری در شب‌های سویاتکی یکی از محبوب‌ترین سنت‌های عامیانه، به‌ویژه میان دختران جوان بوده است. ریختن موم مذاب در آب سرد، فال با آینه و شمع، یا تعبیر خواب در این شب‌ها از باورهای کهن اسلاوی است که در ادبیات کلاسیک روسیه (مانند شاهکار منظوم آلکساندر پوشکین، «یوگنی اونگین») نیز منعکس شده است.

مقایسه سال نو میلادی و کریسمس ارتدوکس در روسیه

در فرهنگ مدرن روسیه، جشنی که جنبه عمومی، دنیوی و خانوادگیِ بزرگ‌تری دارد، «سال نو» (Новый год) در ۳۱ دسامبر است، نه کریسمس. دلیل این امر به دوران شوروی بازمی‌گردد؛ زمانی که مراسم مذهبی محدود شد و آیین‌های جشن زمستانی (مانند درخت کریسمس و بابا نوئل روسی) به جشن سال نو منتقل گردید.

ویژگی سال نو میلادی (Новый год) کریسمس ارتدوکس (Рождество Христово)
تاریخ برگزاری شب ۳۱ دسامبر به ۱ ژانویه شب ۶ به ۷ ژانویه
ماهیت عید دنیوی، خانوادگی، عمومی مذهبی، معنوی، کلیسایی
نماد اصلی دِد ماروز (Дед Мороз) و اسنگوروچکا ستاره بیت‌لحم و گهواره مسیح
نوع غذاها سالاد اولیویه، شامپاین، نارنگی کوتیا (Кутья)، وزوار، ۱۲ غذای روزه‌داری
جنبه قانونی تعطیلات رسمی سراسری تعطیلات رسمی سراسری

واژه‌نامه تخصصی کریسمس به زبان روسی

برای یادگیری بهتر زبان روسی، آشنایی با اصطلاحات زیر در این فصل از سال بسیار مفید است:

  • Рождество Христово: میلاد حضرت مسیح / کریسمس
  • Сочельник: شب کریسمس
  • Рождественский пост: روزه کریسمس (چهل‌روزه)
  • Кутья: کوتیا (غذای اصلی و نمادین شب کریسمس)
  • Святки: سویاتکی (تعطیلات ۱۲ روزه از کریسمس تا تعمید)
  • Колядки: سرودهای سنتی کریسمس
  • С Рождеством Христовым!: میلاد مسیح مبارک! (تبریک رسمی و رایج)

جمع‌بندی

کریسمس ارتدوکس در روسیه، فراتر از یک مناسبت تقویمی، پنجره‌ای به سوی روح، تاریخ و فرهنگ عمیق اسلاوی است. این عید که با آرامش، معنویت، آیین‌های کلیسایی و سنت‌های کهن عامیانه گره خورده، مکمل جشن‌های پرشور سال نو در روسیه است. شناخت این آیین‌ها به درک بهتر ادبیات، هنر و جامعه‌شناسی روسیه معاصر کمک شایانی می‌کند.


نویسنده و تهیه‌کننده: محمدمهدی روبین
Russian Learning

هیچ نظری موجود نیست:

ارسال یک نظر

آداب مهمان‌نوازی در جامعه روسیه: از نان و نمک تا تعارفات سنتی

موضوع مقاله: آداب مهمان‌نوازی در جامعه روسیه مقدمه مهمان‌نوازی یکی از ارکان اصلی و ریشه‌دار در فرهنگ روسیه است که پیوندی عمیق با ...