مقدمه
در درس نخست این دوره آموزشی، با کلیات آیین مسیحیت ارتدوکس و جایگاه آن در فرهنگ و هویت روسی آشنا شدیم. اما برای درک دقیق چگونگی شکلگیری این سنت دینی، باید به عقب بازگردیم و ببینیم پیش از آنکه مسیحیت به عنوان دین رسمی انتخاب شود، سرزمین روس در چه شرایطی قرار داشت. پذیرش مسیحیت در سال ۹۸۸ میلادی توسط ولادیمیر کبیر، یک اتفاق ناگهانی و بیزمینه نبود؛ بلکه حاصل دههها تعامل تجاری، سیاسی و فرهنگی با امپراتوری بیزانس و سایر همسایگان بود.
باورهای کهن اسلاوها پیش از مسیحیت (Язычество)
پیش از ورود آیین مسیحیت، قبایل اسلاو شرقی پیرو باورهای چندخدایی و آیینهای طبیعی بودند که در زبان روسی به آن «یازچستوو» (Язычество) یا آیین کهن اسلاوی میگویند. در این سیستم فکری، نیروهای طبیعت تقدیس میشدند و خدایان متعددی مورد پرستش قرار میگرفتند.
مهمترین خدای این پانتئون اسلاوی، پروُن (Перун) خدای رعد، برق و جنگاوران بود که پرستش او بیشتر در میان طبقه نظامی و حاکمان رواج داشت. خدای دیگر، ولِس (Велес) خدای دام، تجارت و جهان زیرین بود که بیشتر در میان دهقانان و عامه مردم محبوبیت داشت. جامعه اسلاوی آن روزگار بر پایه ساختارهای قبایلی اداره میشد و فاقد یک انسجام ایدئولوژیک واحد بود. هر قبیله خدایان و مناسک ویژه خود را داشت، که این امر مانعی بزرگ بر سر راه یکپارچگی سیاسی و ایجاد یک دولت متمرکز در قلمرو کیِف (Киев) محسوب میشد.
راه تجاری و نخستین جرقههای آشنایی با مسیحیت
یکی از مهمترین عوامل آشنایی اسلاوها با دنیای مسیحیت، شاهراه تجاری معروف «از واریانگها به یونانیها» (Путь из варяг в греки) بود. این مسیر آبی، شمال اروپا و اسکاندیناوی را از طریق رودخانههای پهناور روس به دریای سیاه و شهر قسطنطنیه (بیزانس) متصل میکرد. بازرگانان، جنگجویان و سفیران روس در طول این مسیر نه تنها کالا، بلکه افکار، فرهنگ و آیینهای جدید را نیز منتقل میکردند.
بر اساس متون تاریخی کهن مانند «تاریخ سالهای گذشته» (Повесть временных лет)، نخستین نشانههای حضور مسیحیان در کیِف به قرن نهم میلادی بازمیگردد. تجار مسیحی و برخی جنگجویان وایکینگ (واریانگ) که در خدمت شاهزادگان روس بودند، آیین جدید را با خود به سرزمینهای اسلاوی آوردند و نخستین کلیساهای کوچک در کیِف ساخته شد.
شاهزادهخانم اولگا؛ نخستین پیشگام مسیحی (Княгиня Ольга)
نقطه عطف مهم در زمینه تاریخی غسل تعمید، به حکومت شاهزادهخانم اولگا (Княгиня Ольга) در قرن دهم میلادی بازمیگردد. پس از کشته شدن همسرش ایگور، اولگا زمام امور کیِف را به دست گرفت و با تدبیر و قاطعیت حکمرانی کرد. او در حدود سال ۹۵۷ میلادی به قسطنطنیه سفر کرد و شخصاً آیین مسیحیت را پذیرفت و غسل تعمید یافت.
اولگا در تعمید خود نام غسل تعمیدی «هلنا» (Елена) را برگزید. اگرچه پسرش سِویاتوسلاو (Святослав) به دلیل وفاداری به سنتهای جنگاوران اسلاو از پذیرش مسیحیت خودداری کرد و بر آیین کهن باقی ماند، اما اقدام اولگا بذر مسیحیت را در دربار کیف کاشت. کلیسای ارتدوکس بعدها به اولگا لقب «همتای رسولان» (Равноапостольная) داد، چرا که نقش او در هموار کردن راه برای مسیحی شدن سراسر روس حیاتی بود.
زمینههای سیاسی و فرهنگی برای تغییر بزرگ
در نیمه دوم قرن دهم میلادی، ساختار قبایلی کهن دیگر جوابگوی نیازهای شاهنشاهی نوپای روس نبود. برای تعامل برابر با قدرتهای بزرگ آن زمان نظیر امپراتوری بیزانس و امپراتوری مقدس روم، دولت کیِف نیازمند یک ساختار دینی و حقوقی یکپارچه و پیشرفته بود. آیینهای چندخدایی کهن نه تنها توانایی ایجاد یکتایی فرهنگی میان قبایل مختلف را نداشتند، بلکه از نظر بینالمللی نیز اسلاوها را در موقعیت انزوا قرار میدادند.
از سوی دیگر، جاذبه هنر، معماری و شکوه آیینهای بیزانسی، همراه با خط اسلاوی که توسط قدیسان سیریل و متودیوس توسعه یافته بود، بستر فرهنگی مناسبی را برای یک تحول بنیادین فراهم ساخت.
واژگان کلیدی روسی
- Язычество (Yazychestvo): آیین چندخدایی و بتپرستی کهن اسلاوی.
- Перун (Perun): پروُن؛ خدای رعد، برق و جنگ در اسلاو باستان.
- Княгиня Ольга (Knyaginya Ol'ga): شاهزادهخانم اولگا؛ نخستین حاکم روس که مسیحیت را پذیرفت.
- Путь из варяг в греки (Put' iz varyag v greki): شاهراه تجاری تاریخی «از واریانگها به یونانیها».
- Равноапостольная (Ravnoapostol'naya): همتای رسولان؛ لقبی کلیسایی برای قدیسانی که نقشی ماندگار در انتشار مسیحیت داشتند.
مطالب مرتبط
تصویر: Wikimedia Commons
هیچ نظری موجود نیست:
ارسال یک نظر