موضوع: موسیقی بالالایکا و فرهنگ عامه روسیه
در میان تمامی نمادهایی که هویت فرهنگی و ملی روسیه را در ذهن جهانیان تداعی می‌کنند، ساز «بالالایکا» (балалайка) جایگاهی کاملاً ویژه و منحصر‌به‌فرد دارد. این ساز زهیِ مضربی با کاسه مثلثی‌شکل و صدای زنگ‌دار و پرانرژی خود، نه‌تنها بخش جدایی‌ناپذیر موسیقی فولکلوریک روسیه است، بلکه آینه‌ای تمام‌نما از روح روسی (русская душа)، با تمام شادی‌ها، غم‌ها، فرازها و فرودهای تاریخی آن به شمار می‌رود.
شناخت بالالایکا تنها بررسی یک ساز موسیقی نیست، بلکه واکاوی بخش مهمی از تاریخ اجتماعی، ادبیات عامه و مردم‌شناسی روسیه است. در این مقاله مفصل و پژوهشی، به بررسی دقیق تاریخچه پیدایش بالالایکا، تکامل ساختاری آن، نقش آن در زندگی روزمره مردم و انعکاس این ساز در ادبیات و هنر روسیه خواهیم پرداخت.
ریشه‌شناسی و تاریخچه پیدایش بالالایکا
واژه «بالالایکا» از نظر زبانی با فعل‌هایی همچون «بالابولیت» (балаболить) به معنای پرحرفی کردن و یا «بالاگانیت» (балаганить) به معنای دلقک‌بازی و شوخی کردن هم‌ریشه است. این ریشه‌شناسی به‌خوبی نشان می‌دهد که این ساز در ابتدا برای سرگرمی، بذله‌گویی و ایجاد نشاط در جمع‌های عامیانه ساخته شده است.
نخستین اسناد مکتوبی که در آن‌ها به نام بالالایکا اشاره شده، به اواخر قرن هفدهم میلادی (سال ۱۶۸۸) بازمی‌گردد. در آن دوران، بالالایکا ساز محبوب خنیاگران و مطربان دوره‌گرد روسی موسوم به «اسکوموروخ» (скоморохи) بود. این هنرمندان مردمی با نواختن ساز و خواندن اشعار طنزآمیز، نه‌تنها مردم را سرگرم می‌کردند، بلکه گاه به انتقاد از قدرتمندان و کلیسا نیز می‌پرداختند.
دوران ممنوعیت و سرکوب موسیقی عامیانه
در اواسط قرن هفدهم، تزار الکسی میخائیلوویچ (Алексей Михайлович) تحت تأثیر کلیسای ارتدوکس، دستور به جمع‌آوری و سوزاندن سازهای موسیقی folk داد. کلیسا در آن زمان سازهای زهی و کوبه‌ای را «ادوات شیطانی» (бесовские сосуды) می‌دانست. با این حال، بالالایکا به دلیل ساختار ساده و امکان ساخت آسان آن توسط روستاییان، هرگز کاملاً از بین نرفت و در نهانخانه‌های روستاهای پهناور روسیه زنده ماند.
تحول بزرگ: واسیلی اندریف و آکادمیک شدن بالالایکا
تا اواسط قرن نوزدهم، بالالایکا ساز ساده و غیراستانداردی بود که توسط خود روستاییان ساخته می‌شد و تعداد پرده‌ها و کوک آن ثابت نبود. اما در اواخر قرن نوزدهم، تحولی بنیادین در تاریخ این ساز رخ داد که مدیریت آن را موسیقی‌دان و پژوهشگر برجسته، «واسیلی واسیلیویچ اندریف» (Василий Васильевич Андреев) بر عهده داشت.
اندریف با همکاری سازسازان ماهر، ساختار بالالایکا را بازطراحی کرد، پرده‌بندی آن را بر اساس سیستم نیم‌پرده‌ای کلاسیک استاندارد نمود و خانواده‌ای از بالالایکاها در اندازه‌های مختلف ایجاد کرد. او نخستین «ارکستر سازهای ملی روسیه» (Великорусский оркестр) را تأسیس نمود و بالالایکا را از یک ساز روستایی محقر به سالن‌های کنسرت مجلل Saint Petersburg و سراسر جهان هدایت کرد.
ساختارشناسی و انواع خانواده بالالایکا
مشخصه اصلی بالالایکا، کاسه پژواکی مثلثی‌شکل (треугольный корпус) آن است. این ساز معمولاً دارای سه سیم است. در بالالایکای مدرن (مدل پریما)، دو سیم پایینی از جنس نايلون یا روده با کوک یکسان (نت می) و سیم بالایی از جنس فلز با کوک بالاتر (نت لا) هستند. کوک استاندارد بالالایکای پریما به صورت «می - می - لا» (Е-Е-А) است.
برای اجرای قطعات مختلف و ایجاد آنسامبل‌های ارکستری، اندریف خانواده‌ای از این ساز را طراحی کرد که در جدول زیر مشخصات آن‌ها آمده است:
| نام ساز (به فارسی و روسی) | نقش در ارکستر | نوع کوک استاندارد | شیوه نواختن |
|---|---|---|---|
| پریما (Прима) | تک‌نوازی و ملودی اصلی | Mi - Mi - La | با انگشت شست و اشاره |
| سکوندا (Секунда) | همراهی آکوردی (ریتم) | La - La - Re | با مضراب (پیک) |
| آلتو (Альт) | همراهی آکوردی و هارمونی | Mi - Mi - La (یک اکتاو بم‌تر) | با مضراب چرمی |
| باس (Бас) | خط باس و پایه ریتمیک | Mi - La - Re | با مضراب چرمی بزرگ |
| کنتراباس (Контрабас) | بم‌ترین بخش ارکستر | Mi - La - Re (اکتاو بسیار بم) | با مضراب چرمی بزرگ روی پایه |
بالالایکا در فولکلور و فرهنگ عامه روسیه
بالالایکا در زندگی روستایی روسیه قدیم تنها یک ساز نبود، بلکه رسانه‌ای برای انتقال شفاهی قصه‌ها، باورها و احساسات بود. این ساز حضوری پررنگ در جشن‌های سنتی مانند «ماسستلیتسا» (Масленица - جشن پیش از روزه بزرگ) و عروسی‌های روستایی داشت.
پیوند بالالایکا و چاستوشکا
یکی از مهم‌ترین قالب‌های شعری-موسیقایی در فرهنگ عامه روسیه، «چاستوشکا» (частушка) نام دارد. چاستوشکا دوبیتی‌های کوتاه، موزون، طنزآمیز و گاه نیش‌داری است که با ریتمی تند همراه با نواختن بالالایکا خوانده می‌شود. موضوع چاستوشکاها معمولاً مسائل روزمره، عشق، نقد مسئولان محلی، یا شوخی‌های اجتماعی است. بالالایکا با ضرب‌آهنگ شفاف خود، بهترین مکمل برای ریتم سریع چاستوشکا محسوب می‌شود.
در گردآمدن‌های شبانه روستایی موسوم به «پوسیدلکی» (посиделки)، جوانان گرد هم می‌آمدند و نوازنده بالالایکا با اجرای ریتم‌های پرانرژی، زمینه را برای رقابت‌های رقص محلی مانند «کومارینسکایا» (Комаринская) یا «پلیاسکا» (Пляска) فراهم می‌کرد.
نمادشناسی بالالایکا در ادبیات و هنرهای بصری
در ادبیات کلاسیک روسیه، بالالایکا بارها به عنوان نمادی از صمیمیت و ساده‌زیستی مردم عادی یاد شده است. نویسندگانی چون «لیو Tolstoy» در رمان جنگ و صلح و «نیکلای گوگول» در آثار خود، صحنه‌هایی از نواختن بالالایکا توسط دهقانان یا سربازان را به تصویر کشیده‌اند که نشان‌دهنده تسلی‌بخش بودن این ساز در سخت‌ترین شرایط زندگی است.
در نقاشی‌های هنرمندانی چون «بوریس کوستودیف» (Борис Кустодиев)، بالالایکا همواره در صحنه‌های بازارچه‌های برفی، جشن‌های مردمی و چای‌نوشی کنار سماور به چشم می‌خورد که نشان‌دهنده درهم‌تنیدگی این ساز با زیست‌بوم فرهنگی روسیه است.
تکنیک‌های نوازندگی و ویژگی‌های صوتی
صدای بالالایکا بسیار شفاف، افکتیو و پویا است. تکنیک‌های نوازندگی این ساز شامل موارد زیر است:
- بریاتشکانین (Бряцание): ضربه زدن سریع با انگشت اشاره روی تمامی سیم‌ها که صدایی پرحجم و ریتمیک تولید می‌کند.
- دروب (Дробь): تکنیکی مشابه فلامنکو که با ریزش انگشتان دست راست روی سیم‌ها اجرا می‌شود.
- ترمولو (Тремоло): تکرار بسیار سریع یک نت با تپش انگشت، برای ایجاد ملودی‌های کشیده و غمگین.
جمع‌بندی
ساز بالالایکا (балалайка) خیلی بیشتر از یک ابزار تولید صوت، عصاره تاریخ، هنر و روح جمعی مردم روسیه است. این ساز سه گوشه ساده، مسیر دور و درازی را از سرکوب در قرن هفدهم تا شکوه در سالن‌های کنسرت جهان در قرن بیست و یکم طی کرده است. امروزه، بالالایکا نه‌تنها نمادی ارزشمند از فولکلور روسیه است، بلکه در دانشکده‌های عالی موسیقی به عنوان یک ساز تخصصی تدریس می‌شود و پل پیوندی میان گذشته تاریخی و حال حاضر فرهنگ روسی به شمار می‌رود.
نویسنده و تهیه‌کننده: محمدمهدی روبین
Russian Learning
هیچ نظری موجود نیست:
ارسال یک نظر