موضوع مقاله: آندری تارکوفسکی و زبان شاعرانه سینما
سینمای روسیه و شوروی سابقه طولانی در جستجوی فرمهای هنری نوین دارد، اما آندری تارکوفسکی (Андрей Тарковский) فراتر از روایتهای مرسوم گام برداشت و سینما را به قلمرو شعر، فلسفه و متافیزیک ارتقا داد. در آثار این کارگردان برجسته، تصویر متحرک نهتنها ابزاری برای روایت داستان، بلکه واژهای در یک زبان شاعرانه و عمیقاً ملی است که ریشه در فرهنگ، طبیعت و تفکر روسی دارد.
سینما به مثابه شعر بصری
تارکوفسکی در نظریه سینمایی خود، که در کتاب مشهور «مجسمهسازی زمان» (Опечатленное время) مطرح کرده است، بر این باور بود که سینما هنر ثبت زمان است. از نگاه او، زبان سینما بیش از آنکه به تئاتر یا ادبیات داستانی شبیه باشد، به شعر نزدیک است. در زبان روسی، کلمه «شعر» (поэзия) بار معنایی گستردهای دارد و با مفاهیمی چون شهود، حقیقت درونی و روح پیوند خورده است. تارکوفسکی از تدوین مونتاژ سنتی دوری میکرد زیرا معتقد بود جریان طبیعی زمان را میشکند. در عوض، او با استفاده از نماهای بلند و حرکات نرم دوربین، به زمان در قاب تصویر جان میبخشید.
برای درک بهتر رویکرد زبانی او، خوب است به دو واژه کلیدی در زبان روسی اشاره کنیم که جهانبینی او را توصیف میکنند:
- Образ (ابراز): به معنای تصویر، شمایل یا نماد. تارکوفسکی معتقد بود تصویر سینمایی نباید رمزی برای یک مفهوم ثابت باشد، بلکه باید زنده، پویا و چندمعنا بماند، درست مانند یک شعر اصیل.
- Духовность (دوخاونوست): به معنای معنویت یا روحانیت. این مفهوم در تمام آثار او از «ایوان کودکی» تا «قربانی» به عنوان جوهره اصلی زبان هنری حضور دارد.
عناصر چهارگانه و زبان طبیعت در آثار تارکوفسکی
زبان شاعرانه تارکوفسکی به شدت وابسته به عناصر طبیعت است. آب، آتش، خاک و باد در فیلمهای او تنها عناصر بصری یا دکور نیستند، بلکه واژگانی از یک واژهنامه سمبلیک به شمار میروند که با مخاطب سخن میگویند. بارانهای مداوم، اسبهای سرگردان در دشتهای مه آلود، و خانههای متروکه چوبی (که در زبان روسی به آن изба یا ایزبا گفته میشود)، فضایی را خلق میکنند که بیننده را به یاد نقاشیهای کهن روسی و اشعار لرمانتوف یا پوشکین میاندازد.
در فیلم «استاکر» (Сталкер)، منطقه ممنوعه (Зона) تجسم ضمیر ناخودآگاه انسان و فضایی است که در آن زبان گفتاری ناتوان میشود و تنها سکوت، ایمان و شهود راهگشا هستند. در اینجا، تارکوفسکی از طریق تعلیق و ریتم کند، بیننده را وادار میکند تا مکثها و سکوتها را به عنوان بخشی از ساختار زبانی فیلم درک کند.
حافظه، فرهنگ و معماری روسی در قاب تصویر
یکی دیگر از ویژگیهای بارز زبان سینمایی تارکوفسکی، نقش حافظه و تاریخ در ساختار روایی است. در فیلم «آینه» (Зеркало)، روایت خطی کاملاً از بین میرود و فیلم مانند تداعی آزاد ذهن، خاطرات کودکی، شعر و مستندهای تاریخی را به هم پیوند میزند. این رویکرد شباهت زیادی به ساختار نحوی زبان روسی دارد که در آن پسپیش کردن اجزای جمله (وارونگی یا инверсия) برای تأکید بر بار عاطفی کلمات امکانپذیر است.
معماری نیز در سینمای او زبانی گویا دارد. کلیساهای ارتودوکس، آیکونهای مذهبی اثر آندری روبلوف (که موضوع یکی از شاهکارهای اوست)، و کتابها و دستنوشتهها، همگی نشاندهنده پیوند عمیق این هنرمند با میراث فرهنگی روسیه هستند. واژه روسی тоска (تاسکا) که به دلتنگی مبهم، اندوه عمیق روحی و حسرت برای وطن یا معنای گمشده ترجمه میشود، حسی است که در تمام لایههای زبان شاعرانه تارکوفسکی جریان دارد.
جمعبندی
آندری تارکوفسکی سینما را از مرزهای سرگرمی و روایتگری خطی رها کرد و آن را به سطح یک زبان شاعرانه مستقل ارتقا داد. زبان سینمایی او، مبتنی بر تصویر، سکوت، زمان و معنویت، بازتابی از روح فرهنگ روسی است که در آن هنر وسیلهای برای کشف حقیقت درونی انسان به شمار میرود. آثار او به ما یادآوری میکنند که سینما میتواند فراتر از کلمات، با زبانِ بیکرانِ تصاویر شاعرانه با ما سخن بگوید.
نویسنده و تهیهکننده: محمدمهدی روبین
Russian Learning
هیچ نظری موجود نیست:
ارسال یک نظر