موضوع مقاله: موسورگسکی و اپرای بوریس گودونوف
فرهنگ و هنر روسیه سرشار از آثار عمیق، تأثیرگذار و برخاسته از ریشههای تاریخی این سرزمین است. در میان تمام شاهکارهای موسیقایی دوران امپراتوری روسیه، اپرای «بوریس گودونوف» اثر «مودست موسورگسکی» جایگاهی یگانه دارد. این اثر نه تنها قله دستاوردهای هنری خودِ آهنگساز، بلکه یکی از نقاط عطف در تاریخ اپرای جهان به شمار میرود که روح تاریخ، دردها و آرمانهای ملت روسیه را با صدایی رسا به تصویر کشیده است.
مودست موسورگسکی و گروه پنج
«مودست موسورگسکی» (Модест Мусоргский) یکی از برجستهترین آهنگسازان روس و عضو گروه معروف به «پنجگانه» (Могучая кучка) بود. این گروه شامل آهنگسازانی بود که تلاش میکردند جریانی اصیل و ملی در موسیقی کلاسیک روسیه ایجاد کنند و از پیروی کورکورانه از الگوهای غربی، بهویژه سبکهای ایتالیایی و آلمانی، بپرهیزند.
موسورگسکی در آثار خود به دنبال «حقیقت هنری» بود. او میکوشید تا ملودیهای آوازی را بر اساس الگوهای طبیعی گفتار انسان و زبان گفتاری روسی طراحی کند. در زبان روسی، به موسیقی مردمی و فولکلور музыка народная (موزیکا نارودنایا - موسیقی ملی/مردمی) گفته میشود و موسورگسکی توانست این روحیه ملی را به شکلی خیرهکننده وارد دنیای اپرا کند.
ریشههای ادبی و تاریخی اپرا
داستان اپرای «بوریس گودونوف» (Борис Годунов) بر اساس نمایشنامهای تاریخی به همین نام نوشته «الکساندر پوشکین» (Александр Пушкин)، شاعر و نویسنده بزرگ ملی روسیه، و همچنین بر اساس «تاریخ دولت روسیه» اثر «نیکولای کارامزین» شکل گرفته است.
داستان این اپرا به یکی از بحرانیترین دورههای تاریخ روسیه، یعنی «زمان مشکلات» (Смутное время) در اواخر قرن شانزدهم و اوایل قرن هفدهم میلادی میپردازد. «بوریس گودونوف» تزار روسیه است که با احساس گناه و عذاب وجدان دستوپنجه نرم میکند؛ زیرا شایعاتی وجود دارد که او برای رسیدن به قدرت، دیمیتری، شاهزاده جوان و وارث برحق تاجوتخت را به قتل رسانده است. در زبان روسی، واژه царь (تزار) به حاکم مطلق گفته میشود و تضاد میان قدرت سیاسی و وجدان بیدار در این اپرا به اوج خود میرسد.
ویژگیهای منحصربهفرد موسیقایی
بر خلاف اپراهای سنتی که معمولاً بر تکخوانهای درخشان و ملودیهای زیبا تکیه دارند، موسورگسکی در «بوریس گودونوف» نقش بسیار پررنگی به گروه کُر داده است. در این اثر، گروه کُر تنها یک عنصر تزئینی نیست، بلکه نماینده واقعی «مردم روسیه» (народ) است که به عنوان بازیگری مستقل در سرنوشت کشور نقشآفرینی میکنند.
موسیقی این اپرا با هارمونیهای نوآورانه، استفاده از گامهای کلیسایی قدیمی و الگوهای آهنگین برگرفته از آوازهای محلی روسی و زنگ کلیساها مشخص میشود. در فرهنگ روسیه، صدای زنگ کلیسا یا колокольный звон (کولوکولنی زوون) نمادی از وقایع بزرگ تاریخی، عذای عمومی یا رویدادهای سرنوشتساز است که موسورگسکی از آن به شکلی دراماتیک در ارکستراسیون خود بهره برده است.
واژگان کلیدی مرتبط با هنر و تاریخ در زبان روسی
برای درک بهتر فضای فرهنگی این اثر، آشنایی با برخی اصطلاحات فرهنگی و تاریخی به زبان روسی خالی از لطف نیست:
- Опера (اپرا): ژانر هنری نمایشی که در آن موسیقی و تئاتر با یکدیگر ترکیب میشوند.
- История (تاریخ): علمی که گذشته جوامع انسانی را بررسی میکند؛ بستر اصلی داستان بوریس گودونوف.
- Власть (قدرت): مفهومی که تزار بوریس برای حفظ آن تلاش میکند و در نهایت باعث سقوط روحی او میشود.
- Совесть (وجدان): عنصری اخلاقی که در طول اپرا مایه عذاب درونی شخصیت اصلی است.
مسیر پرفرازونشیب اجرا و بازنگریها
اپرای بوریس گودونوف به دلیل ساختار نوآورانه و هارمونیهای نامتعارف آن زمان، ابتدا توسط کمیته تئاتر امپراتوری رد شد. موسورگسکی ناچار شد تغییراتی در آن ایجاد کند. نسخه اولیه این اپرا بدون نقشهای زنانه اصلی بود، اما بعدها آهنگساز برای جذابیت بیشتر، پردههای مربوط به لهستان و شخصیت مارینا منیخ را به آن اضافه کرد.
پس از مرگ موسورگسکی، آهنگساز نامدار دیگر روس، «نیلای کورساکوف-کورساکوف»، دست به ویرایش و بازارکستراسیون این اثر زد تا اجرای آن روی صحنه برای ارکسترهای بزرگ آسانتر شود. امروزه هم نسخه اصلی خود موسورگسکی و هم نسخه ویرایششده کورساکوف-کورساکوف در سالنهای اپرای جهان اجرا میشوند.
جمعبندی
اپرای «بوریس گودونوف» اثر مودست موسورگسکی فراتر از یک اثر نمایشی صرف، تجسمی است از روح پیچیده، رنجها و تاریخ پرماجرای روسیه. این اثر با پیوند میان ادبیات پوشکین، تاریخ سیاسی روسیه و نبوغ موسیقایی موسورگسکی، توانسته است جایگاهی جاودانه در میراث فرهنگی جهان کسب کند و همچنان الهامبخش هنردوستان و پژوهشگران فرهنگ و زبان روسی باشد.
نویسنده و تهیهکننده: محمدمهدی روبین
Russian Learning
هیچ نظری موجود نیست:
ارسال یک نظر