موضوع مقاله: جشن ایوان کوپالا در فرهنگ عامه اسلاوی
جشن ایوان کوپالا در فرهنگ عامه اسلاوی: آیینهای آتش و آب
فرهنگ عامه اسلاوی سرشار از اسطورهها، باورهای کهن و آیینهایی است که ریشه در پیوند عمیق انسان با طبیعت دارند. در میان تمامی جشنهای سنتی روسیه و دیگر کشورهای اسلاوی، «ایوان کوپالا» (Иван Купала) یکی از کهنترین و شورانگیزترین رویدادهاست. این جشن که در کوتاهترین شب سال و همزمان با انقلاب تابستانی برگزار میشود، ترکیبی شگفتانگیز از باورهای پاگانی (بتپرستی کهن) و آیینهای مسیحی است که هنوز هم در ادبیات، هنر و زندگی عامه جایگاه ویژهای دارد.
ریشهشناسی واژه و ابعاد زبانشناختی
برای درک بهتر این آیین در زبان روسی، بررسی ریشه واژگان آن اهمیت دارد. اصطلاح ایوان کوپالا از ترکیب دو بخش تشکیل شده است:
- ایوان (Иван): نامی با ریشه عبری که پس از پذیرش مسیحیت در روسیه، جایگزین نامهای اسلاوی کهن شد و معادل «یوان» یا «یحیی» است؛ زیرا کلیسای مسیحی این روز را با زادروز یحیی تعمیددهنده (Иоанн Креститель) تطبیق داد.
- کوپالا (Купала): این واژه از فعل روسی باستان купаться به معنای «شنا کردن» یا «آبتنی کردن» گرفته شده است که به یکی از اعمال اصلی این روز یعنی شستوشو در آبهای روان اشاره دارد.
در زبان روسی، اصطلاحات مرتبط با این شب اغلب با فعلهای حرکتی و طبیعت همراه هستند. برای مثال، عبارت гадать на венках (فال گرفتن با دستهگلهای شناور روی آب) یکی از اصطلاحات رایج در ادبیات عامه مربوط به این شب است.
آیینهای آتش، آب و گیاهان جادویی
شب ایوان کوپالا که از دیرباز با جادو و رمز و راز گره خورده است، بر پایه سه عنصر اصلی یعنی آب، آتش و گیاهان دارویی استوار است. بر اساس باورهای اسلاوی، در این شب خاص، مرز میان دنیای زمینی و جهان ارواح برداشته میشود و طبیعت نیروهای خارقالعادهای پیدا میکند.
آتش یکی از نمادهای پالایش در این جشن است. جوانان روستایی آتشهای بزرگی به نام костёр (آتش بزرگ) روشن میکنند و از روی شعلههای آن میپرند. باور بر این است که پریدن از روی آتش گناهان را پاک میکند، شانس میآورد و سلامتی به ارمغان میآورد. دختران و پسران دست در دست هم از این آتشها عبور میکنند تا پیوندشان استحکام یابد.
آب نیز نقشی حیاتی دارد. در سحرگاه روز ایوان کوپالا، شبنم صبحگاهی خاصیت شفابخش دارد و آب رودخانهها پاککننده پلیدیها محسوب میشود. در گذشته، مردم باور داشتند که آب و آتش در این شب با یکدیگر آشتی میکنند و نیروهای متضاد طبیعت در تعادل کامل قرار می گیرند.
افسانه گل سرخ و جستوجوی معجزهآسا
یکی از مشهورترین افسانههای مربوط به ایوان کوپالا، جستوجوی گل سرخرنگ و اسطورهای درخت توسکا یا سرخس است که به زبان روسی به آن цветок папоротника گفته میشود. بر اساس فولکلور اسلاوی، گیاه سرخس هرگز گل نمیدهد، مگر در نیمهشب ایوان کوپالا که برای یک لحظه کوتاه، گلی آتشین و درخشان شکوفا میشود.
افسانه حاکی از آن است هر کس بتواند این گل نایاب را در دل جنگل تاریک پیدا کند و بچیند، به گنجهای مخفی زمین دست مییابد، زبان حیوانات را میفهمد و توانایی دیدن آینده را پیدا میکند. با این حال، رسیدن به این گل با خطرات زیادی از سوی ارواح جنگل همراه است و همین بنمایه داستانی الهامبخش بسیاری از آثار ادبی و هنری در روسیه شده است.
بازتاب ایوان کوپالا در هنر، ادبیات و موسیقی
جذابیتهای بصری و اسطورهای این جشن توجه بسیاری از نویسندگان، نقاشان و آهنگسازان بزرگ روسیه را به خود جلب کرده است:
- ادبیات: نویسندگان کلاسیک روس بارها از فضای مرموز این شب در داستانهای خود استفاده کردهاند. نیکلای گوگول در داستان کوتاه معروف خود به نام «شب پیش از ایوان کوپالا» (Вечер накануне Ивана Купала)، به زیبایی این فضای سحرآمیز و خطرات نهفته در آن را به تصویر کشیده است.
- موسیقی: مودست موسورگسکی، آهنگساز برجسته روس، قطعه ارکسترال مشهور خود یعنی «شب در کوه سنگی» (Ночь на Лысой горе) را با الهام از آیینها و جادوهای شبانه اسلاوی، از جمله شب ایوان کوپالا، خلق کرده است.
- نقاشی: نقاشان واقعگرا و رومانتیک روسیه نیز به آیینهای این روز توجه نشان دادهاند و صحنههای دخترانی با تاجهای گل در دست و مردمی در حال پریدن از روی آتش بومهای نقاشی را جاودانه کردهاند.
جمعبندی
جشن ایوان کوپالا فراتر از یک آیین ساده تاریخی، تجلیگاه روح فرهنگ عامه اسلاوی و پیوند میان انسان، اسطوره و طبیعت است. بررسی این جشن از منظر واژهشناسی، ادبیات و سنتهای عامیانه نشان میدهد که چگونه عناصر پاگانی با گذر زمان تغییر شکل داده و در تاروپود فرهنگ مدرن و هنری روسیه تنیده شدهاند. این شب همچنان یادآور زمانی است که انسانها تلاش میکردند با شناخت عمیقتر طبیعت، رازهای پنهان جهان هستی را کشف کنند.
نویسنده و تهیهکننده: محمدمهدی روبین
Russian Learning
هیچ نظری موجود نیست:
ارسال یک نظر