موضوع: روزه در سنت ارتدوکس روسی
برای درک عمیق ادبیات، تاریخ و روان‌شناسی مردم روسیه، ناگزیر باید به ریشه‌های مذهبی آن‌ها رجوع کرد. مسیحیت ارتدوکس شرقی (Православие) بیش از هزار سال است که تار و پود فرهنگ روسیه را شکل داده است. یکی از مهم‌ترین، تاثیرگذارترین و در عین حال سخت‌گیرانه‌ترین ارکان این مذهب، سنت روزه‌داری یا به زبان روسی Пост (تلفظ: پُست) است. روزه در روسیه فراتر از یک آیین مذهبی ساده، یک شیوه زندگی، ابزاری برای خودسازی و یکی از ستون‌های هویت ملی بوده است. در این مقاله تفصیلی، به بررسی ابعاد تاریخی، فرهنگی، مذهبی و زبانی سنت روزه در کلیسای ارتدوکس روسیه می‌پردازیم.
فلسفه و مفهوم روزه در ارتدوکس شرقی
در الهیات ارتدوکس روسی، روزه صرفاً امساک از خوردن برخی غذاها نیست. تفکیک دقیقی میان «روزه جسمانی» (Телесный пост) و «روزه روحانی» (Духовный пост) وجود دارد. کلیسای ارتدوکس تعلیم می‌دهد که روزه جسمانی بدون روزه روحانی (یعنی پرهیز از گناه، خشم، غیبت و افکار پلید) بی‌ارزش است و تنها نوعی رژیم غذایی محسوب می‌شود.
واژه روسی Пост ریشه در واژگان زبان اسلاوی باستان دارد و با مفهوم ایستادگی، مراقبت و نگهبانی پیوند خورده است. روزه‌دار در واقع مانند سربازی است که در سنگر معنوی خود به پاسداری از روحش در برابر وسوسه‌ها می‌پردازد. این دوره، زمان توبه (Покаяние)، دعای مداوم و کمک به نیازمندان است.
انواع روزه در تقویم کلیسای ارتدوکس روسیه
تقویم ارتدوکس روسی به شدت تحت تأثیر روزه‌های متعدد است. در واقع، یک مسیحی ارتدوکس سنتی و متعهد، بیش از نیمی از روزهای سال را در روزه به سر می‌برد. روزه‌ها به دو دسته کلی روزه‌های یک‌روزه (چهارشنبه‌ها و جمعه‌های هر هفته به جز هفته‌های خاص) و روزه‌های چندروزه (طولانی) تقسیم می‌شوند. در ادامه، چهار روزه بزرگ و اصلی سال ارتدوکس را بررسی می‌کنیم:
۱. روزه بزرگ (Великий пост)
مهم‌ترین، طولانی‌ترین و مقدس‌ترین روزه در سال ارتدوکس، روزه بزرگ (Великий пост - Veliky Post) است. این روزه چهل روز به طول می‌انجامد (به یاد چهل روز روزه‌داری حضرت عیسی در بیابان) و بلافاصله به «هفته مقدس» (Страстная седмица) متصل می‌شود که در نهایت به عید پاک (Пасха - Paskha)، بزرگ‌ترین عید ارتدوکس‌ها، منتهی می‌گردد. این دوره زمان بازسازی کامل روحی و آشتی با خداست.
۲. روزه میلاد (Рождественский пост)
این روزه که چهل روز قبل از عید میلاد مسیح (کریسمس ارتدوکس در ۷ ژانویه) آغاز می‌شود، به روزه فیلیپ (Филиппов пост) نیز معروف است. هدف از این روزه، تطهیر روح و جسم برای استقبال از میلاد پیامبر صلح است.
۳. روزه حواریون (Петров пост)
این روزه به یاد حواریون حضرت عیسی، به ویژه پطرس و پولس، گرفته می‌شود. طول این روزه متغیر است و بستگی به تاریخ عید پاک دارد، اما همیشه در فصل تابستان واقع می‌شود.
۴. روزه رقاد حضرت مریم (Успенский пост)
این روزه دوهفته‌ای در ماه اوت برگزار می‌شود و به یاد خواب رفتن و عروج حضرت مریم (عذرا) است. گرچه کوتاه است، اما از نظر سخت‌گیری در رژیم غذایی، دست‌کم از روزه بزرگ ندارد.
جدول خلاصه روزه‌های بزرگ سال در سنت ارتدوکس روسی
| نام روزه به فارسی | نام روسی (سیریلیک) | تلفظ لاتین | مدت زمان تقریبی | زمان برگزاری |
|---|---|---|---|---|
| روزه بزرگ | Великий пост | Veliky Post | ۷ هفته (با هفته مقدس) | قبل از عید پاک (بهار) |
| روزه میلاد | Рождественский пост | Rozhdestvensky Post | ۴۰ روز | نوامبر تا ژانویه (زمستان) |
| روزه حواریون | Петров пост | Petrov Post | متغیر (بین ۱ تا ۶ هفته) | ژوئن تا ژوئیه (تابستان) |
| روزه رقاد (خواب رفتن مریم عذرا) | Успенский пост | Uspensky Post | ۲ هفته | اوت (اواخر تابستان) |
قوانین تغذیه در ایام روزه: غذای روزهای و غیرروزه‌ای
در سنت روسی، غذاها در ایام روزه به دو دسته کلی تقسیم می‌شوند:
- غذای روزهای (Постная пища): غذاهای گیاهی شامل سبزیجات، میوه‌ها، قارچ، حبوبات، غلات، نان و در برخی روزهای خاص، ماهی و روغن نباتی.
- غذای غیرروزه‌ای یا چرب (Скоромная пища): محصولات حیوانی شامل گوشت قرمز، مرغ، لبنیات (شیر، پنیر، کره)، تخم‌مرغ و چربی‌های حیوانی که خوردن آن‌ها در طول روزه کاملاً ممنوع است.
در فرهنگ غذایی روسیه، قارچ (Грибы) و کلم ترش (Квашеная капуста) جایگاه ویژه‌ای در دوران روزه دارند. از آنجا که روسیه کشوری با جنگل‌های انبوه است، خشک کردن و نمک‌سود کردن قارچ‌ها در پاییز، منبع اصلی پروتئین مردم در طول روزه بزرگ زمستانی و بهاری بوده است.
جشن ماسلنیتسا: مرز میان خوردن و روزه گرفتن
یکی از جذاب‌ترین پدیده‌های فرهنگی روسیه که پیوند عمیقی با روزه دارد، جشن Масленица (تلفظ: ماسلنیتسا) یا «هفته پنیر» است. این جشن باستانی اسلاوی که با مسیحیت ادغام شده، درست یک هفته قبل از آغاز روزه بزرگ برگزار می‌شود. در این هفته، خوردن گوشت ممنوع است اما مصرف لبنیات و تخم‌مرغ آزاد است. مردم روسیه در این هفته مقادیر زیادی بلینی (Блины - پنکیک‌های نازک روسی که نماد خورشید هستند) می‌خورند تا خود را برای سختی‌های روزه بزرگ آماده کنند. آخرین روز این جشن «یکشنبه بخشش» (Прощёное воскресенье) نام دارد که در آن مردم از یکدیگر طلب حلالیت می‌کنند تا با روحی پاک وارد روزه شوند.
بازتاب روزه در ادبیات و تاریخ روسیه
نویسندگان بزرگ روس همواره به تشریح تأثیر مذهبی روزه بر روان انسان روسی پرداخته‌اند. در آثار فئودور داستایوفسکی (Фёдор Достоевский)، به ویژه در رمان «برادران کارامازوف»، روزه و ریاضت‌کشی راهی برای رسیدن به رستگاری و فروتنی معرفی می‌شود. شخصیت استارتس زوسیما در این رمان، نمونه بارز یک عارف ارتدوکس است که روزه را ابزار آزادی اراده انسان می‌داند.
همچنین، ایوان شملوف (Иван Шмелёв) نویسنده شهیر روس، در کتاب بی‌نظیر خود به نام «تابستان خدا» (Лето Господне)، توصیفی شگفت‌انگیز، نوستالژیک و بسیار دقیق از فضای خانه یک تاجر مسکویی در دوران روزه بزرگ ارائه می‌دهد. او نشان می‌دهد که چگونه با آغاز روزه، تمام فضای خانه، پرده‌ها، ظروف و حتی رفتار آدم‌ها تغییر می‌کند و رنگی از آرامش، سکوت و معنویت به خود می‌گیرد.
از منظر تاریخی، تزارهای روسیه مانند تزار آلکسی میخایلوویچ (پدر پتر کبیر)، خود نمونه‌های سرسختی در رعایت روزه بودند. گزارش شده است که تزار در طول روزه بزرگ، ساعت‌ها در کلیسا به سجده می‌افتاد و تنها از نان سیاه و کلم تغذیه می‌کرد.
جمع‌بندی
روزه در سنت ارتدوکس روسی، چیزی فراتر از یک وظیفه شرعی ساده است؛ این آیین، هنر صیقل دادن روح از طریق محرومیت‌های اختیاری جسم است. درک مفهوم روزه (Пост)، فلسفه مذهبی پشت آن و بازتاب‌های اجتماعی و ادبی‌اش، کلید طلایی برای ورود به دنیای پیچیده فرهنگ روسی و فهم عمیق‌تر شاهکارهای ادبیات کلاسیک این سرزمین است. امروزه نیز با وجود دهه‌ها حاکمیت تفکر الحادی در دوران شوروی، سنت روزه‌داری بار دیگر در میان قشر مذهبی روسیه احیا شده و به عنوان نمادی از بازگشت به ریشه‌های اصیل ملی شناخته می‌شود.
نویسنده و تهیه‌کننده: محمدمهدی روبین
Russian Learning
هیچ نظری موجود نیست:
ارسال یک نظر