موضوع مقاله: موسورگسکی و اپرای بوریس گودونوف
مقدمه
فرهنگ و هنر روسیه سرشار از آثار جاودانهای است که ریشه در تاریخ پرفرازونبخش، ادبیات ژرف و روح جمعی این سرزمین دارند. در میان بزرگان موسیقی کلاسیک روسیه، نام مودست موسورگسکی (Модест Мусоргский) به عنوان یکی از نوآورترین و ملیگراترین آهنگسازان سده نوزدهم میلادی میدرخشد. او عضو گروه معروف «پنج نفره» بود که تلاش میکردند جریانی مستقل و برخاسته از اصالتهای موسیقی روسی بنیان نهند. شاهکار بیبدیل او، اپرای «بوریس گودونوف» (Борис Годунов)، نه تنها قله افتخار موسیقی او، بلکه یکی از شاهکارهای دراماتیک تاریخ هنر جهان به شمار میرود که در همافزایی با تاریخ و ادبیات روسیه معنا مییابد.
ریشههای ادبی و تاریخی اپرا
اپرای «بوریس گودونوف» بر اساس نمایشنامهای تاریخی به همین نام نوشته الکساندر پوشکین (Александр Пушкин)، شاعر و نویسنده ملی روسیه، خلق شده است. پوشکین این اثر را با الهام از تاریخنگاریهای نیکلای کارامزین و با نگاهی انتقادی به قدرت، وجدان بیدار و رابطه میان حاکم و توده مردم نگاشت. موسورگسکی شخصاً آزادیخواهانه و با دقتی کمنظیر، لیبرتو (متن اپرا) اثر را بر اساس متن پوشکین و وقایعنامههای قرن هفدهم روسیه تنظیم کرد. این اثر روایتگر دوران پرآشوب موسوم به «زمانه مصائب» (Смутное время) در روسیه است؛ دورهای که پس از مرگ ایوان مخوف و فرزندش، ثبات سیاسی کشور از دست رفت و مدعیان دروغین تاجوتخت ظهور کردند.
شخصیتپردازی و نقشآفرینی توده مردم
یکی از ویژگیهای بنیادین اپرای «بوریس گودونوف» که آن را از آثار اپرایی متداول ایتالیایی یا آلمانی متمایز میکند، نقش محوری «مردم» (Народ) به عنوان یک شخصیت مستقل و جمعی است. در این اپرا، توده مردم تنها پسزمینهای برای نمایش سرگذشت شاهان نیستند، بلکه صدایی رسا، پرسشگر و گاه قربانی شرایط سیاسیشان محسوب میشوند. موسورگسکی با بهکارگیری ملودیهای برگرفته از ترانههای محلی روسی و مناسک کلیسایی، فضایی رئالیستی و عمیقاً ملی آفرید.
شخصیت اصلی اثر، تزار بوریس گودونوف، حاکمی است که به جرم دست داشتن در قتل شاهزاده دیمیتری، دچار عذاب وجدان و توهمات روحی شدید میشود. بوریس در زبان روسی نماینده تراژدی قدرت مطلق است؛ قدرتی که با گناه آغاز شده و به فروپاشی روانی و سیاسی میانجامد. تضاد میان قدرت سیاسی و اخلاقیات، درونمایه اصلی این اثر هنری است.
زبان روسی و واژگان کلیدی در متن اپرا
برای درک ژرفای این اثر هنری، آشنایی با برخی واژگان کلیدی زبان روسی که در فضای فرهنگی و تاریخی این اپرا نقش مهمی دارند، حائز اهمیت است:
- Царь (تزار): عنوان پادشاه یا امپراتور در روسیه قدیم. مثال: Борис Годунов был русским царем. (بوریس گودونوف تزار روسیه بود.)
- Народ (مردم / توده): مفهوم محوری در آثار موسورگسکی که به عامه مردم اشاره دارد. مثال: Народ играет главную роль в опере. (مردم نقش اصلی را در اپرا ایفا میکنند.)
- Грех (گناه): عنصری که عذاب وجدان بوریس گودونوف را شکل میدهد. مثال: Царь страдает за свой грех. (تزار برای گناه خود رنج میکشد.)
- Смута (آشوب / فتنه): اشاره به دوره بحران سیاسی در تاریخ روسیه. مثال: Смутное время было трудным периодом. (زمانه مصائب دوره سختی بود.)
نوآوریهای موسیقایی موسورگسکی
موسورگسکی در آهنگسازی «بوریس گودونوف» از قواعد خشک و سنتی هارمونی غربی فاصله گرفت. او اصرار داشت که موسیقی باید آینهای راستین از گفتار طبیعی انسان باشد. به همین دلیل، لحن آوازی در این اپرا بسیار به گفتار طبیعی زبان روسی نزدیک است. تغییرات ریتمیک، استفاده از فاصلههای نامتعارف و رنگآمیزیهای بدیع ارکسترال (که بعدها توسط نیکلای ریمسکی-کورساکف بازبینی و ویرایش شد) از ویژگیهای بارز این اثر است. ریتم کلام در زبان روسی با تکیه بر هجاهای مشخص، الهامبخش الگوهای ریتمیک در این اپرا بوده است.
جمعبندی
اپرای «بوریس گودونوف» اثر مودست موسورگسکی فراتر از یک اجرای موسیقایی، سند زنده و هنری از تاریخ، روانشناسی قدرت و هویت فرهنگی روسیه است. این اثر با پیوند دادن ادبیات دراماتیک الکساندر پوشکین، نبوغ موسیقیدانانه موسورگسکی و بازنمایی واقعگرایانه از رنجها و آرزوهای توده مردم، جایگاهی جاودانه در تئاتر اپرای جهان یافته است. مطالعه و شنیدن این اثر، دریچهایست به سوی درک عمیقتر فرهنگ، تاریخ و روح ملی روسیه که همچنان پس از گذشت قرنها الهامبخش هنردوستان و پژوهشگران است.
نویسنده و تهیهکننده: محمدمهدی روبین
Russian Learning
هیچ نظری موجود نیست:
ارسال یک نظر