۱۴۰۵ آبان ۲۴, یکشنبه

جشن ایوان کوپالا در فرهنگ عامه اسلاوی: ریشه‌های اسطوره‌ای و بازتاب در هنر روسیه

موضوع مقاله: جشن ایوان کوپالا در فرهنگ عامه اسلاوی

در میان تمامی آیین‌ها و جشن‌های سنتی در جهان اسلاو، ایوان کوپالا (به روسی: Иван Купала) یکی از کهن‌ترین، پرجلوه‌ترین و رمزآلودترین اعیاد به شمار می‌رود. این جشن که ریشه در دوران پاگانیسم (بت‌پرستی پیش از مسیحیت) دارد، در تقویم میلادی در شب هفتم جولای برگزار می‌شود و با انقلاب تابستانی و کوتاه‌تر شدن روزها پیوند خورده است. واژه «کوپالا» از ریشه اسلاوی کهن به معنای شست‌وشو، غسل کردن و آب‌تنی کردن گرفته شده است و پس از پذیرش مسیحیت، نام یحیی تعمیددهنده (به روسی: Иван Предтеча) به آن افزوده شد تا با تقویم مذهبی جدید هماهنگ گردد.

ریشه‌های اسطوره‌ای و عناصر چهارگانه طبیعت

در فرهنگ عامه اسلاوی، جشن ایوان کوپالا نقطه اوج قدرت طبیعت و عناصر چهارگانه یعنی آب، آتش، خاک و باد است. اسلاوهای باستان بر این باور بودند که در کوتاه‌ترین شب سال، مرز میان دنیای زندگان و ارواح ناپدید می‌شود و نیروهای جادویی طبیعت به اوج خود می‌رسند. دو عنصر اصلی این جشن، «آب» و «آتش» هستند که نقش پاک‌کننده و شفابخش دارند.

آب‌تنی در رودخانه‌ها و دریاچه‌ها در نیمه‌شب یکی از ارکان اصلی این آیین است. مردم معتقد بودند که آب در این شب خاص دارای خواص جادویی و درمانی است و می‌تواند بیماری‌ها را دور کند. از سوی دیگر، افروزن آتش‌های بزرگ در کنار رودخانه‌ها و پریدن از روی شعله‌های آتش، سنتی بود که نماد پالایش روح و جسم از گناهان و انرژی‌های منفی محسوب می‌شد. زوج‌های جوان با دست در دست یکدیگر از روی آتش می‌پریدند و باور داشتند که اگر دست‌هایشان جدا نشود، پیوند ازدواج آن‌ها پایدار خواهد بود.

آداب‌ورسوم، گیاهان جادویی و افسانه گل سرخ

جمع‌آوری گیاهان دارویی و گل‌ها در روز و شب ایوان کوپالا اهمیت ویژه‌ای داشت. زنان و دختران اسلاو پیش از طلوع آفتاب به جنگل‌ها و دشت‌ها می‌رفتند تا گیاهانی را بچینند که در این شب خاص، بیشترین خاصیت درمانی را پیدا کرده بودند. دختران جوان با استفاده از این گل‌ها و گیاهان، تاج‌های گلی بافته و آن‌ها را در آب رودخانه رها می‌کردند. حرکت تاج گل بر روی آب و جهت آن، پیش‌بینی‌کننده آینده عاطفی و ازدواج صاحب آن بود.

یکی از مشهورترین افسانه‌های این شب، جست‌وجو برای یافتن گل سرخ‌رنگ و اسطوره‌ای سرخس (به روسی: Цвет папоротника) است. بر اساس باورهای عامیانه، گیاه سرخس در حالت عادی گل نمی‌دهد، اما در نیمه‌شب ایوان کوپالا، تنها برای چند لحظه کوتاه، گلی آتشین و درخشان می‌دهد. هرکس موفق شود این گل را بیابد، به گنج‌های پنهان زمین دسترسی پیدا می‌کند، زبان حیوانات را می‌فهمد و توانایی دیدن آینده را به دست می‌آورد؛ البته دستیابی به این گل با خطرات و ترس‌های فراوانی از سوی ارواح جنگل همراه است.

بازتاب ایوان کوپالا در ادبیات، نقاشی و موسیقی روسیه

فضای شاعرانه، پر از رمز و راز و دراماتیک جشن ایوان کوپالا الهام‌بخش بسیاری از نویسندگان، شاعران، نقاشان و آهنگسازان بزرگ روسیه بوده است. ادبیات کلاسیک روس سرشار از توصیفات این شب جادویی است. برای نمونه، نیکلای گوگول (به روسی: Николай Гоголь) در داستان کوتاه مشهور خود با عنوان «شب پیش از ایوان کوپالا» (به روسی: Вечер накануне Ивана Купала)، به شکلی استادانه به باورهای عامیانه، معامله با شیطان و ماجراجویی‌های جوانان در این شب پرداخته است.

در هنر تجسمی و نقاشی، هنرمندان نامی روسیه تلاش کرده‌اند تا نور آتش، تاریکی جنگل و لباس‌های سنتی اسلاوی را به تصویر بکشند. تابلوهای نقاشی با موضوع دختران تاج‌به‌سر در کنار رودخانه، بازتاب‌دهنده زیبایی‌شناسی این آیین ملی است. در حوزه موسیقی نیز، آثار ارکسترال برجسته‌ای خلق شده است که مشهورترین آن‌ها اثر «شب در کوه سنگی» (به روسی: Ночь на Лысой горе) اثر مودست موسورگسکی (به روسی: Модест Мусоргский) است که فضایی نزدیک به آیین‌ها، جادوها و ارواح شبانه اسلاوی را تداعی می‌کند.

واژه‌نامه و اصطلاحات مرتبط با جشن در زبان روسی

برای درک بهتر ابعاد زبان‌شناختی و فرهنگی این جشن، آشنایی با برخی واژه‌های کلیدی زبان روسی مفید است:

  • Костёр (کاستیور): آتش بزرگ، آتش اردو. مثال: В ночь на Ивана Купала жгут высокие костры. (در شب ایوان کوپالا آتش‌های بزرگی روشن می‌کنند.)
  • Венок (وی‌نوک): تاج گل. مثال: Девушки пускают венки по воде. (دختران تاج‌های گل را روی آب رها می‌کنند.)
  • Поверье (پوِریه): باور عامیانه، اعتقاد سنتی. مثال: Существует поверье о цвете папоротника. (باوری درباره گل سرخس وجود دارد.)

جمع‌بندی

جشن ایوان کوپالا فراتر از یک آیین ساده باستانی، بخشی ژنده و ریشه‌دار از هویت فرهنگی و میراث معنوی اقوام اسلاو است. این جشن پل ارتباطی میان انسان و طبیعت است که در آن، احترام به عناصر طبیعی، اسطوره‌های کهن و هنر مردمی در هم آمیخته‌اند. بررسی این سنت در ادبیات، هنر و زبان روسی نشان می‌دهد که چگونه باورهای عامیانه توانسته‌اند در طول قرن‌ها زنده بمانند و الهام‌بخش نسل‌های گوناگون در خلق آثار هنری و ادبی باشند.


نویسنده و تهیه‌کننده: محمدمهدی روبین
Russian Learning

هیچ نظری موجود نیست:

ارسال یک نظر

آداب مهمان‌نوازی در جامعه روسیه: از نان و نمک تا تعارفات سنتی

موضوع مقاله: آداب مهمان‌نوازی در جامعه روسیه مقدمه مهمان‌نوازی یکی از ارکان اصلی و ریشه‌دار در فرهنگ روسیه است که پیوندی عمیق با ...